को हुन् गुरु भुपाल तगरे घोन्डे गुरूङ ?

** को हुन् गुरु भुपाल तगरे घोन्डे गुरूङ ? **

संखुवासभाको खाँदवारी-४ स्थित सेकाह गुम्बाका गुरु भुपाल तगरे गुरुङज्यू ३ वर्ष, ३ महिना र ३ दिनको कठिन ध्यान गुफावासमा बस्न जानु भएको खबरले अत्यन्तै खुसि भएको छु । ज्ञाननै संसारमा अलाैकिक रहेको छ । ज्ञान र साधनावाट मात्र बुद्वता प्राप्त गर्न सकिन्छ । याे कठिन साधना गुफावास आध्यात्मिक रूपमा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण रहेको छ।

बौद्ध दर्शन तथा साधना परम्परामा ३ वर्ष, ३ महिना, ३ दिन (जसलाई हिमाली बौद्ध परम्परामा 'लोसुम छोसुम' भनिन्छ) को गुफावास साधनालाई अत्यन्तै उच्च, कठिन र गहन आध्यात्मिक सिद्धि प्राप्त गर्ने पवित्र साधना मानिन्छ।

सिद्वार्थ गाैतमकाे परिनिर्वाणा पछि बाैद्व धर्ममा दुई सम्प्रादयमा विभाजित भएका थिए ।

१.     हिनयान (थेरवादी): यसको अर्थ "स्थविर वा प्राचीनहरूको मार्ग" हो। यो बुद्ध धर्मको सबैभन्दा पुरानो परम्परा हो। यसले बुद्धका मौलिक उपदेशहरू (पाली त्रिपिटक) लाई जस्ताको तस्तै पालना गर्नुपर्छ भन्ने मान्यता राख्छ।

२.     महायान : बुद्धलाई एक मार्गदर्शक मात्र नभएर एक अलौकिक र उद्धारकर्ताको रूपमा पनि हेर्छ यसको नामको अर्थ 'ठूलो वा महान् वाहन' (Great Vehicle) भन्ने हुन्छ, जसले धेरै प्राणीहरूलाई निर्वाणतर्फ लैजान सक्ने क्षमता राख्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ।

यसमा महायनि बाैद्वमार्गिहरूले गाैतम बुद्वलाई देवताकाे रूपमा पुजा गर्दछ । हिमालि बाैद्व धर्ममा बज्रयानी बाैद्वमार्गिहरू गुरूरिम्पुचेलाई मान्दछन् । यसै सन्दर्भमा गुफावासमा जाने ध्यान अत्यन्त कठाेर हुन्छ । यसै सिद्वि प्राप्तकालागि वहाँहरू गुफावासमा जानू भएकाे हाे ।

साधनाको संक्षिप्त विवरण

* साधक गुरु: भुपाल तगरे घाेण्डे गुरुङ

* स्थान: सेकाह गुम्बा (खाँदवारी-४, संखुवासभा)

* साधना अवधि: ३ वर्ष, ३ महिना, ३ दिन

गुरुज्यूको यो महान् ध्यान साधना तथा तपस्या बिना कुनै विघ्नबाधा सफलताका साथ सम्पन्न होस् र उहाँको आध्यात्मिक साधनाले समस्त प्राणी जगतको कल्याणमा योगदान पुर्‍याओस् भन्ने हार्दिक मङ्गलमय शुभकामना!

बौद्ध धर्म (विशेषगरी बज्रयान र महायान सम्प्रदाय) मा ३ वर्ष, ३ महिना र ३ दिन को लागि गुफा वा एकान्त कक्षमा बसेर गरिने ध्यान-साधनालाई भोट भाषामा 'लो-सुम सुम-सुम' (Lo-sum Sum-sum Retreat) वा सामान्य भाषामा 'तीन वर्षिय गुफावास साधना' भनिन्छ।

यो बौद्ध धर्मको सबैभन्दा गहन, अनुशासित र उच्च तहको तान्त्रिक साधना मानिन्छ।

१. के हो र किन बसिन्छ? (परिचय र उद्देश्य)

सामान्य ध्यान र यो ३ वर्षको गुफावासमा ठूलो अन्तर छ। यो केवल शान्तिका लागि मात्र नभई यसै जीवनमा पूर्ण बुद्धत्व (सम्बोधिसत्व/मोक्ष) प्राप्त गर्नका लागि गरिने अति गुप्त र गहन साधना हो।

* संसारिक मोहबाट पूर्ण विच्छेद: सांसारिक अल्झन, परिवार, प्रविधि र बाह्य कोलाहलबाट पूर्णतः अलग भई आफ्नो चित्त (मस्तिष्क) को वास्तविक स्वभावलाई चिन्न यो साधना गरिन्छ।

* क्लेशहरूको उन्मूलन: मनमा रहेका राग, द्वेष, मोह, ईर्ष्या र घमण्ड जस्ता पञ्चक्लेशहरूलाई जरैदेखि उखेलेर फ्याँक्न।

* गुरु-शिष्य परम्पराको निरन्तरता: महासिद्ध मिलारेपा, मार्पा र गुरु पदमसंभव जस्ता महान साधकहरूले गुफामा बसेर प्राप्त गरेको ज्ञान र साधनाको तान्त्रिक परम्परालाई जीवित राख्न।

२. साधनाको विधि र चरणहरू (Methodology)

तीन वर्षको अवधिभर साधक (लामा वा गुफावासी) लाई बाहिरी दुनियाँसँग सम्पर्क गर्न पूर्ण रूपमा मनाही हुन्छ। उनीहरूलाई बाहिरबाट भोजन र आवश्यक सामान पुर्‍याइदिने एउटा विशेष सहयोगी (छोपेन/अटेन्डेन्ट) मात्र हुन्छ।

साधनालाई मुख्यतया चार चरणमा विभाजन गरिन्छ:

क. पूर्वतयारी वा ङोन्डो (Ngöndro - Preliminary Practice)

साधनाको सुरुमा साधकले आफ्नो मन र शरीरलाई शुद्ध पार्न साष्टाङ्ग प्रणाम (साष्टाङ्ग दण्डवत), वज्रसत्त्व मन्त्र जप, मण्डल अर्पण र गुरुयोग जस्ता कार्यहरू प्रत्येक १-१ लाख पटक (कुल ५ लाख पटक) पूरा गर्नुपर्छ।

ख. उत्पत्तिक्रम (Development Stage - Utpattikrama)

यस चरणमा साधकले आफ्ना इष्टदेवता (यिदम/Yidam) को ध्यान गर्छन्। आफूलाई र सम्पूर्ण जगत्‌लाई नै बुद्ध क्षेत्र र मण्डलको रूपमा साक्षात् कल्पना गर्दै मन्त्र जप गरिन्छ, जसले गर्दा सांसारिक अहम‍्कार र सामान्य दृश्यप्रतिको मोह नष्ट हुन्छ।

ग. सम्पन्नक्रम (Completion Stage - Sampannakrama)

यो बज्रयानको अति सूक्ष्म र शक्तिशाली अभ्यास हो। यसमा शरीरभित्रका नाडी (Channels), प्राण-वायु (Winds) र बिन्दु (Drops) लाई नियन्त्रण गर्ने अभ्यास गरिन्छ।

* टुम्मो साधना (Inner Heat/चण्डाली साधना): शरीरभित्र आन्तरिक ताप उत्पन्न गरी नाडीहरूका ग्रन्थि फुकाल्ने।

* सपना योग (Dream Yoga) र रूप योग: चेतनालाई जागृत र स्वप्न दुवै अवस्थामा एकैनास राख्ने अभ्यास।

घ. महामुद्रा (Mahamudra) र जोग्छेन (Dzogchen)

साधनाको अन्तिम चरणमा कुनै पनि रूप वा मन्त्रको सहारा बिना चित्तको शुद्ध र शून्य स्वभाव (प्रभातस्वर/Clear Light Mind) मा निरन्तर लीन भइन्छ।

३. महायान र बज्रयानमा यसको महत्त्व र प्रभाव

सम्प्रदाय | महत्त्व र प्रभाव |

महायान (Mahayana) | महायानले बोधिचित्त (सबै प्राणीको हितका लागि बुद्ध बन्ने सङ्कल्प) र शून्यता (Emptiness) लाई मूल आधार मान्छ। ३ वर्षको गुफावासमा साधकले गर्ने सम्पूर्ण साधनाको मूल उद्देश्य नै संसारका सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई दुःखबाट मुक्त गराउनु हो। बोधिचित्त बिनाको गुफावासलाई महायानमा व्यर्थ मानिन्छ। |

बज्रयान (Vajrayana) | बज्रयानमा यो साधनालाई 'द्रुत मार्ग' (Fast-track Path) मानिन्छ। सामान्य मार्गबाट बुद्धत्व पाउन कल्पौँ लाग्न सक्छ, तर बज्रयानका गुप्त तान्त्रिक विधिहरू (नाडी-प्राण साधना) प्रयोग गरी यसै मानव चोला र एकै जीवनमा बुद्धत्व हासिल गर्न यो ३ वर्षको गुफावास अनिवार्य जस्तै मानिन्छ। (विशेष गरी काग्यु र ञिङमा सम्प्रदायमा)।

४. गुप्तवासबाट बुद्धत्व (Enlightenment) कसरी प्राप्त हुन्छ?

गुफामा बस्दैमा वा ढोका थुन्दैमा मात्र बुद्धत्व मिल्ने होइन। यसको पछाडि गम्भीर आध्यात्मिक र मनोवैज्ञानिक प्रक्रिया हुन्छ:

* आलयविज्ञान (Subtle Mind) को शुद्धि: जब बाह्य रूप, शब्द, गन्ध, स्वाद र स्पर्शका विषयहरूबाट इन्द्रियहरू टाढा रहन्छन्, तब मनको बाहिरी चञ्चलता साम्य हुन्छ। यसले गर्दा अचेतन मन (आलयविज्ञान) मा जम्मा भएका जन्मजन्मान्तरका कर्मिक संस्कारहरू (Karmic Imprints) नष्ट हुन्छन्।

* नाडी र प्राणको अवधूतीमा प्रवेश: बज्रयान दर्शन अनुसार हाम्रो मन र वायु (प्राण) को गहिरो सम्बन्ध हुन्छ। जब प्राण-वायु बायाँ (रसना) र दायाँ (ललना) नाडीबाट हटेर मध्य नाडी 'अवधूती' (Central Channel) मा प्रवेश गर्छ, तब साधकले जन्म-मरणको चक्रभन्दा पारिको अद्वय ज्ञान (Non-dual Awareness) महसुस गर्छ।

* क्लेशको रूपान्तरण: साधकले काम, क्रोध, मोह, लोभ जस्ता भावनाहरूलाई दबाउँदैनन्, बरु ती भावनाहरूको वास्तविक शून्यतालाई देखेर तिनलाई पञ्चज्ञान (Five Sacred Wisdoms) मा रूपान्तरण गरिदिन्छन्।

* ऋग्पा (Rigpa) को प्रत्यक्ष साक्षात्कार: साधकले आफ्नो मन नै अनादि कालदेखि बुद्ध स्वभाव (Tathagatagarbha) युक्त छ भन्ने कुराको प्रत्यक्ष अनुभूति (Realization) गर्छ। जब अज्ञानताको पर्दा पूर्ण रूपमा हट्छ, तब साधक बुद्धत्वमा प्रतिष्ठित हुन्छ।

साधना पूरा भएपछि साधकलाई गुफाबाट बाहिर निकालेर विशेष 'खाता' र पूजासहित स्वागत गरिन्छ र उनलाई 'लामा' वा 'रिन्पोछे' को उपाधि वा मान्यता दिइन्छ। अस्तु ।

अधिवक्ता भविश्वर गुरूङ

प्रमुख सल्लाहकार सेकाह गुम्वा, खाँदवारी ४, संखुवासभा ।